გაიხსენეთ ინტერნეტის ისტორიის ადრეული წლები. დრო, როდესაც ციფრულ სამყაროს ჰქონდა საზღვრები, ტექსტებს ჰქონდა დასაწყისი და რაც მთავარია – ვებგვერდებს გააჩნდა დასასრული. როდესაც კითხულობდით სტატიას, ათვალიერებდით ფორუმს ან ეძებდით ინფორმაციას, ადრე თუ გვიან აუცილებლად მიხვიდოდით ეკრანის ფსკერამდე. იქ, სულ ბოლოში, გელოდათ ლურჯი, ხაზგასმული ბმული ან პატარა ღილაკი წარწერით: „შემდეგი გვერდი“.
ეს პატარა ღილაკი ტექნოლოგიური თვალსაზრისით უბრალოდ ნავიგაციის ინსტრუმენტი გახლდათ, თუმცა ნეიროფიზიოლოგიური და ფსიქოლოგიური კუთხით ის ასრულებდა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან ფუნქციას. ის იყო ვირტუალური მუხრუჭი. იმისთვის, რომ კითხვა გაგეგრძელებინათ, ფიზიკური და გონებრივი ძალისხმევა უნდა გამოგეჩინათ: უნდა მიგეტანათ მაუსი ღილაკთან, დაგეკლიკათ და დალოდებოდით ახალი გვერდის ჩატვირთვას. ეს წამიერი პაუზა ტვინს აძლევდა გადაწყვეტილების მიღების საშუალებას. სწორედ ამ პაუზის დროს ვეკითხებოდით საკუთარ თავს: ხომ არ დავიღალე? კიდევ მაინტერესებს? ხომ არ არის დრო, დავიძინო ან საქმეს დავუბრუნდე?
დღეს ეს მუხრუჭი გამქრალია. ჩვენ ვცხოვრობთ ეპოქაში, სადაც ეკრანს ფსკერი აღარ აქვს. ვვარდებით ინფორმაციულ უფსკრულში, სადაც თითის ყოველი ჩამოწევა ახალ, დაუსრულებელ ჰორიზონტს გვიშლის. ამ ყველაფრის უკან კი დგას ერთი კონკრეტული ადამიანი, ერთი შეხედვით უწყინარი კოდი და ისტორიაში ერთ-ერთი ყველაზე საბედისწერო დიზაინერული გადაწყვეტილება.
ჰუმანური ინტერფეისი და კეთილი განზრახვა
ამ ამბის მთავარი გმირი ინჟინერი აზა რასკინია. ის შემთხვევითი ადამიანი არ ყოფილა ტექნოლოგიურ სამყაროში. მამამისი, ჯეფ რასკინი, ლეგენდარული ფიგურა იყო – კაცი, რომელმაც 1970-იან წლებში Apple-ში Macintosh-ის პროექტი წამოიწყო. აზა გაიზარდა ფილოსოფიით, რომ ტექნოლოგია უნდა ემსახურებოდეს ადამიანს, უნდა იყოს ინტუიციური, უხილავი და არ უნდა მოითხოვდეს ზედმეტ ენერგიას.
2006 წელს, 22 წლის აზა რასკინი საკუთარ კომპანიაში, Humanized, მომხმარებლის ინტერფეისის (UX) გაუმჯობესებაზე მუშაობდა. მისი ხედვა იდეალისტური იყო: რატომ უნდა ვაიძულოთ ადამიანი, მუდმივად აკლიკოს ღილაკებს? რატომ უნდა შევწყვიტოთ კითხვის ან თვალიერების ბუნებრივი დინამიკა? ტექნოლოგია საკმარისად ჭკვიანია იმისთვის, რომ მიხვდეს, როდის ჩადის მომხმარებელი გვერდის ბოლოში და ახალი ინფორმაცია ავტომატურად, შეუფერხებლად უნდა ჩაუტვირთოს.
აზამ დაწერა კოდი, რომელსაც „Infinite Scroll“ (უსასრულო სქროლვა) დაარქვა. იდეა ელეგანტური და გენიალურად მარტივი იყო. როგორც კი თქვენი ეკრანი მიუახლოვდებოდა არსებული კონტენტის დასასრულს, სისტემა ფარულად უკავშირდებოდა სერვერს და ახალ მასალას პირდაპირ ქვემოთ აწებებდა. გვერდის გადაშლის პროცესი გაქრა. ინფორმაცია გადაიქცა უწყვეტ, დაუსრულებელ მდინარედ.
რასკინის მიზანი კომფორტის შექმნა იყო. მას სურდა ადამიანებისთვის დრო და ენერგია დაეზოგა, მაგრამ წარმოდგენაც არ ჰქონდა, რომ კომფორტის სახელით მან ადამიანის ტვინის ერთ-ერთი ყველაზე საშიში სისუსტე გააღვიძა.
უძირო ჯამის სინდრომი
იმის გასაგებად, თუ რატომ არის უსასრულო სქროლვა ასეთი დამანგრეველი ჩვენი ფსიქიკისთვის, კორნელის უნივერსიტეტის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და საინტერესო ფსიქოლოგიური ექსპერიმენტი უნდა გავიხსენოთ.
პროფესორმა ბრაიან ვანსინკმა რესტორანში ექსპერიმენტი ჩაატარა. მან ადამიანები ორ ჯგუფად დაყო და სუპით გაუმასპინძლდა. პირველ ჯგუფს სუპი ჩვეულებრივ ჯამებში დაუსხეს. მეორე ჯგუფის მაგიდების ქვეშ კი სპეციალური მილები იყო დამონტაჟებული, რომლებიც ჯამებს ფარულად, ნელ-ნელა ავსებდა ქვემოდან. ანუ, მეორე ჯგუფის წევრები ჭამდნენ სუპს, მაგრამ ჯამი არასდროს ცარიელდებოდა.
შედეგი შოკისმომგვრელი აღმოჩნდა: ადამიანებმა, რომლებიც „უძირო ჯამიდან“ ჭამდნენ, 73%-ით მეტი სუპი მიირთვეს, ვიდრე პირველი ჯგუფის წევრებმა. როდესაც ჰკითხეს, რატომ შეჭამეს ამდენი, მათ უპასუხეს, რომ დანაყრების შეგრძნება არ ჰქონდათ.
ამ ექსპერიმენტმა დაამტკიცა ფუნდამენტური ჭეშმარიტება: ადამიანის ტვინი გაჩერების სიგნალს იღებს არა მხოლოდ შინაგანი შეგრძნებებიდან, არამედ ვიზუალური ნიშნულებიდან. როდესაც ცარიელ თეფშს ვხედავთ, ვხვდებით, რომ სადილი დასრულდა. როდესაც ვხედავთ წიგნის ბოლო გვერდს, ვხვდებით, რომ თავი დამთავრდა.
აზა რასკინის კოდმა ინტერნეტი ზუსტად ამ უძირო ჯამად გადააქცია. მან გააქრო ვიზუალური ნიშნული. ტვინი ვეღარ ხედავს ფსკერს, შესაბამისად, ვეღარ ხვდება, როდის უნდა შეწყვიტოს ინფორმაციის მოხმარება. ჩვენ ვსქროლავთ საათობით, რადგან ჩვენი ნეირონული მექანიზმი გამუდმებით ელოდება ფინალს, რომელიც ფიზიკურად აღარ არსებობს.
სკინერის ყუთი და დოფამინის მარყუჟი
ვიზუალური საზღვრების მოშლა მხოლოდ პრობლემის ნახევარი იყო. მეორე და გაცილებით საშიში ფაქტორი ის არის, თუ როგორ იყენებენ ამ უსასრულობას სოციალური ქსელები. რატომ ვწევთ თითს გამუდმებით ქვემოთ? რატომ ვამოწმებთ ეკრანს მაშინაც კი, როცა ვიცით, რომ მნიშვნელოვანი არაფერი ხდება?
პასუხი მეოცე საუკუნის შუა წლებში, ჰარვარდის უნივერსიტეტის ლაბორატორიაში, ბიჰევიორისტი ფსიქოლოგის, ბ.ფ. სკინერის (B.F. Skinner) კვლევებში დევს. სკინერმა შექმნა სპეციალური ყუთი მტრედებისა და ვირთხებისთვის. ყუთში იყო ბერკეტი. როდესაც ცხოველი ბერკეტს აწვებოდა, საკვებს იღებდა.
სკინერმა აღმოაჩინა გასაოცარი კანონზომიერება: თუ ცხოველი ყოველ დაწოლაზე იღებდა საკვებს, ის ბერკეტს მხოლოდ მაშინ იყენებდა, როცა შიოდა. ანუ მისი ქცევა რაციონალური იყო. მაგრამ როდესაც სკინერმა სისტემა შეცვალა და საკვები გაურკვეველი, ქაოტური ინტერვალებით ჩამოაგდო (ზოგჯერ დაწოლაზე საჭმელი მოდიოდა, ზოგჯერ – არა), ცხოველი ჭკუიდან გადავიდა. ის გამუდმებით, შეუსვენებლად ურტყამდა ბერკეტს, მიუხედავად იმისა, შიოდა თუ არა.
ეს არის „ცვლადი ჯილდოს განრიგი“ (Variable Ratio Schedule) – ფსიქოლოგიური მექანიზმი, რომელზეც აგებულია ლას-ვეგასის ყველა სათამაშო აპარატი და რომელზეც დღეს მუშაობს ყველა ჩვენი სმარტფონი.
უსასრულო სქროლვამ ჩვენი ტელეფონის ეკრანი სათამაშო აპარატის ბერკეტად აქცია. ყოველ ჯერზე, როდესაც თითს ვუსვამთ და სიახლეების ველს (Feed) ვაახლებთ, ჩვენ ვექაჩებით კაზინოს აპარატის სახელურს. ჩვენ არ ვიცით, რა ამოვარდება იქიდან. იქნებ, ეს არის უინტერესო რეკლამა; იქნებ, ძველი კლასელის ფოტო, მაგრამ იქნებ – ეს არის საინტერესო, შოკისმომგვრელი სიახლე, სასაცილო ვიდეო ან შეტყობინება, რომელიც გაგვახარებს.
ტვინში არსებული დოფამინი, რომელსაც ხშირად შეცდომით „ბედნიერების ჰორმონს“ ეძახიან, სინამდვილეში ძიებისა და მოლოდინის ჰორმონია. დოფამინი გამოიყოფა არა მაშინ, როცა ჯილდოს ვიღებთ, არამედ მაშინ, როცა მას ველოდებით. სწორედ ეს მოლოდინი გვაიძულებს ვსქროლოთ დაუსრულებლად. სისტემა იმდენად ძლიერია, რომ ადამიანის რაციონალური გონება მასთან ბრძოლაში აბსოლუტურად უძლური ხდება.
ყურადღების ეკონომიკა და მოპარული სიცოცხლე
ტექნოლოგიურმა გიგანტებმა – Twitter-მა, Facebook-მა, Instagram-მა და მოგვიანებით TikTok-მა – იდეალურად გაიაზრეს უსასრულო სქროლვის პოტენციალი. მათთვის ეს არ იყო უბრალოდ დიზაინერული გადაწყვეტილება; ეს იყო კოლოსალური ფინანსური ძრავა.
თანამედროვე ციფრულ სამყაროში ყველაზე ძვირფასი ვალუტა არა ფული, არამედ ჩვენი ყურადღება და დროა. რაც უფრო დიდხანს ვრჩებით პლატფორმაზე, მით უფრო მეტ რეკლამას ვხედავთ. რაც უფრო მეტ რეკლამას ვხედავთ, მით უფრო მდიდრდებიან კორპორაციები. უსასრულო სქროლვა არის იდეალური ხაფანგი ყურადღების მისატაცებლად. ის ანადგურებს ჩვენს კონცენტრაციას, აზიანებს ძილის რეჟიმს და წარმოშობს ფენომენს, რომელსაც „Doomscrolling“ უწოდეს – ნეგატიური, სტრესული ინფორმაციის დაუსრულებელ, ობსესიურ კითხვას, რომლის შეჩერებაც ფიზიკურად შეუძლებელი გვეჩვენება.
შემქმნელის სინანული და გამოღვიძება
ამ ისტორიის ყველაზე დრამატული ნაწილი თავად აზა რასკინის ტრანსფორმაციაა. წლების შემდეგ, როდესაც მან დაინახა, თუ როგორ იყენებდნენ კორპორაციები მის გამოგონებას, ინჟინერმა საკუთარი ქმნილების მიმართ ზიზღი იგრძნო.
მან ჩაატარა მარტივი, მაგრამ შემზარავი მათემატიკური გამოთვლა. რასკინის თქმით, უსასრულო სქროლვის გამო ადამიანები სოციალურ ქსელებში ატარებენ მინიმუმ 50%-ით მეტ დროს, ვიდრე ამ კოდის გამოგონებამდე. თუ ავიღებთ დედამიწის მოსახლეობას და გამოვთვლით იმ დამატებით წუთებს, რომლებსაც თითოეული ადამიანი ეკრანის უაზრო თვალიერებაში კარგავს, მივიღებთ ასეულობით მილიონ დაკარგულ საათს. ყოველდღიურად, კაცობრიობა კარგავს ათასობით ადამიანურ სიცოცხლეს. ეს არის დრო, რომელიც უნდა დახარჯულიყო საუბრებზე, ახალი უნარების სწავლაზე, დასვენებასა თუ შემოქმედებაზე. ეს დრო უბრალოდ ორთქლდება ციფრულ სიცარიელეში.
დღეს აზა რასკინი ტექნოლოგიური ინდუსტრიის ერთ-ერთი ყველაზე მწვავე კრიტიკოსია. ტრისტან ჰარისთან (Google-ის ყოფილ დიზაინერთან) ერთად მან დააარსა ჰუმანური ტექნოლოგიების ცენტრი (Center for Humane Technology). ის ღიად იხდის ბოდიშს იმ ზიანისთვის, რაც მისმა კოდმა მსოფლიოს მიაყენა. უფრო მეტიც, რასკინი აღიარებს, რომ საკუთარი ნებისყოფის იმედი არ აქვს. მას პირად სმარტფონზე დაყენებული აქვს სპეციალური ბლოკერები, რომლებიც სოციალური ქსელების გამოყენებას უზღუდავს, რადგან დოფამინის იმ მექანიზმს, რომელიც მანვე შექმნა, ის თავადაც ვერ უმკლავდება.
უსასრულო სქროლვის ისტორია საუკეთესო გაკვეთილია იმისა, თუ როგორ შეიძლება შეიქმნას მონსტრი საუკეთესო განზრახვით. ელეგანტური კოდი, რომელსაც ჩვენთვის სიცოცხლე უნდა გაემარტივებინა, გადაიქცა ინსტრუმენტად, რომელიც თავად ამ სიცოცხლეს გვართმევს. ყოველ ჯერზე, როდესაც თითს ეკრანზე ამოძრავებთ და ახალ, დაუსრულებელ პოსტებს ელოდებით, გაიხსენეთ: თქვენ არ კითხულობთ ინფორმაციას. თქვენ თამაშობთ კაზინოში, სადაც მოგების შანსი ნულოვანია, ფსონად კი საკუთარი, აღუდგენელი დრო გაქვთ ჩამოსული.